Zamonaviy muzeyshunoslik va Yangi O‘zbekiston muzeylari: nazariya, amaliyot va istiqbollar
(Termiz arxeologiya muzeyi misolida)
Normo‘minov Mansurbek Termiz arxeologiya muzeyi direktori
Annotatsiya
Mazkur maqolada zamonaviy muzeyshunoslik nazariyasining asosiy tamoyillari hamda ularning Yangi O‘zbekiston sharoitida muzeylar faoliyatiga tatbiq etilishi masalalari yoritilgan. Termiz arxeologiya muzeyi misolida ekspozitsiyalarni zamonaviylashtirish, fond ishlarini takomillashtirish, raqamlashtirish, ilmiy-tadqiqot va ma’rifiy faoliyat yo‘nalishlarida olib borilayotgan ishlar tahlil qilinadi. Maqolada muzeylarning madaniy merosni asrash va targ‘ib etishdagi roli hamda istiqboldagi rivojlanish yo‘nalishlari ilmiy-nazariy jihatdan asoslab beriladi.
Kalit so‘zlar: zamonaviy muzeyshunoslik, Yangi O‘zbekiston, arxeologiya muzeyi, Termiz, madaniy meros, ekspozitsiya, raqamlashtirish.
Kirish
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda madaniy merosni asrash, uni ilmiy asosda o‘rganish va keng jamoatchilikka zamonaviy shakllarda taqdim etish masalalari davlat siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Ayniqsa, “Yangi O‘zbekiston” konsepsiyasi doirasida muzeylar nafaqat tarixiy eksponatlarni saqlovchi maskan, balki ilmiy-tadqiqot, ma’rifiy va madaniy muloqot markazi sifatida rivojlanmoqda. Shu jarayonda zamonaviy muzeyshunoslik nazariyasi va amaliyoti muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Ushbu maqolada zamonaviy muzeyshunoslikning asosiy tamoyillari, Yangi O‘zbekiston muzeylari rivojining o‘ziga xos jihatlari hamda Termiz arxeologiya muzeyida olib borilayotgan ishlar misolida amaliy tajriba va istiqbollar yoritiladi.
Zamonaviy muzeyshunoslik nazariy asoslari
XXI asr muzeyshunosligida muzeylar jamiyat taraqqiyotiga xizmat qiluvchi ochiq ijtimoiy-madaniy institut sifatida qaralmoqda. Xalqaro Muzeylar Kengashi (ICOM) tomonidan 2007-yilda qabul qilingan ta’rifga ko‘ra, muzey – bu jamiyat va uning rivoji xizmatida bo‘lgan, doimiy asosda faoliyat yurituvchi, notijorat muassasa bo‘lib, u moddiy va nomoddiy madaniy merosni to‘playdi, saqlaydi, o‘rganadi va ommaga taqdim etadi.
O‘zbekistonda mazkur yondashuv 2017–2024-yillarda qabul qilingan madaniyat va madaniy meros sohasiga oid davlat dasturlari orqali izchil joriy etila boshlandi. Xususan, 2018-yil 26-avgustdagi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–3920-son qarorida muzeylar faoliyatini modernizatsiya qilish, ularning moddiy-texnik bazasini mustahkamlash va fondlarni raqamlashtirish vazifalari belgilab berildi.
Zamonaviy muzeyshunoslik muzeyni faqat eksponatlarni yig‘ish va namoyish etish joyi sifatida emas, balki jamiyat bilan faol muloqot qiluvchi ijtimoiy institut sifatida talqin etadi. Bu yo‘nalishda quyidagi asosiy tamoyillar muhim hisoblanadi:
- Interaktivlik va ochiqlik – tashrif buyuruvchilarni passiv tomoshabin emas, balki faol ishtirokchi sifatida jalb etish;
- Ilmiylik va ishonchlilik – ekspozitsiyalarni arxeologiya, tarix, etnografiya va san’atshunoslikning so‘nggi ilmiy yutuqlari asosida tashkil etish;
- Raqamlashtirish – fond materiallarini elektron bazalarga o‘tkazish, virtual ko‘rgazmalar yaratish;
- Ta’limiy funksiyaning kuchayishi – muzeylarni yoshlar va talabalar uchun ochiq ilmiy-ma’rifiy makonga aylantirish.
Mazkur tamoyillar Yangi O‘zbekiston muzeylari faoliyatida bosqichma-bosqich joriy etilmoqda.
Yangi O‘zbekiston muzeylari rivojida Termiz arxeologiya muzeyining o‘rni
Termiz arxeologiya muzeyi 2001-yilda tashkil etilgan bo‘lib, O‘zbekistonda yagona ixtisoslashgan arxeologiya muzeyi hisoblanadi. Muzey Surxondaryo viloyati hududida olib borilgan arxeologik tadqiqotlar natijasida aniqlangan noyob topilmalarni saqlash, o‘rganish va targ‘ib etishga ixtisoslashgan.
Bugungi kunda muzey fondida 120 mingdan ortiq arxeologik ashyolar saqlanib, ular paleolit, neolit, bronza davri, antik davr (Kushanlar davlati), ilk va rivojlangan o‘rta asrlar tarixini qamrab oladi. Dalvarzintepa, Kampirtepa, Fayoztepa, Karatepa, Jarqo‘ton kabi yodgorliklardan topilgan ashyolar muzey ekspozitsiyasining asosini tashkil etadi.
Termiz arxeologiya muzeyi O‘zbekistonning eng muhim ilmiy-madaniy maskanlaridan biri bo‘lib, Surxondaryo vohasining boy tarixiy va madaniy merosini o‘zida mujassam etadi. Muzey fondida paleolit davridan to o‘rta asrlargacha bo‘lgan davrlarni qamrab oluvchi minglab nodir ashyolar saqlanadi.
Yangi O‘zbekiston sharoitida Termiz arxeologiya muzeyida quyidagi ustuvor yo‘nalishlarda ishlar olib borilmoqda:
1. Ekspozitsiyalarni zamonaviylashtirish
2019–2023-yillar davomida Termiz arxeologiya muzeyining doimiy ekspozitsiyalari bosqichma-bosqich yangilandi. Ekspozitsiya zallarida xronologik tamoyil asosida joylashtirilgan eksponatlar zamonaviy vitrinalar, LED yoritish tizimlari, infografik xaritalar va uch tilda (o‘zbek, rus, ingliz) tayyorlangan izoh matnlari bilan boyitildi. Natijada muzeyga tashrif buyuruvchilar soni 2018-yilga nisbatan sezilarli darajada oshdi.
Muzey ekspozitsiyalari so‘nggi yillarda ilmiy konsepsiya asosida qayta ko‘rib chiqilmoqda. Ekspozitsiyalarda tarixiy jarayonlar xronologik ketma-ketlikda, vizual materiallar, xaritalar va tushuntiruvchi matnlar bilan boyitilgan holda namoyish etilmoqda. Bu esa tashrif buyuruvchilarga Surxondaryo hududining qadimgi sivilizatsiyalar chorrahasi bo‘lganligini yaqqol anglash imkonini beradi.
2. Arxeologik tadqiqotlar va ilmiy hamkorlik
Termiz arxeologiya muzeyi respublika va xalqaro ilmiy muassasalar bilan hamkorlikda arxeologik qazishmalar natijalarini o‘rganish va targ‘ib etishda faol ishtirok etmoqda. Qazishmalar davomida topilgan yangi ashyolar muzey fondiga qabul qilinib, ilmiy tavsiflanmoqda va ekspozitsiyaga kiritilmoqda.
3. Fond ishlarini takomillashtirish va raqamlashtirish
2020-yildan boshlab Termiz arxeologiya muzeyida fond ashyolarini raqamlashtirish ishlari yo‘lga qo‘yildi. Hozirgi kunga qadar fond materiallarining 40 foizdan ortig‘i elektron katalogga kiritilgan. Bu jarayon eksponatlarni saqlash darajasini oshirish, ilmiy tavsiflarni yagona standart asosida yuritish va masofaviy ilmiy tadqiqotlar uchun sharoit yaratishga xizmat qilmoqda.
Zamonaviy muzeyshunoslik talablariga muvofiq ravishda muzey fondlarini saqlash, hisobga olish va raqamlashtirish ishlari bosqichma-bosqich amalga oshirilmoqda. Elektron kataloglar yaratish orqali nodir eksponatlarning ilmiy muomalaga kengroq kirib borishi ta’minlanmoqda.
4. Ma’rifiy va targ‘ibot faoliyati
Muzey tomonidan har yili o‘rtacha 150 dan ortiq ekskursiya va ma’rifiy tadbirlar tashkil etiladi. Ushbu tadbirlarda umumta’lim maktablari, akademik litsey va oliy ta’lim muassasalari talabalari faol ishtirok etmoqda. Xususan, Termiz davlat universiteti bilan hamkorlikda o‘tkazilayotgan ochiq darslar va dala-seminarlar muzeyning ta’limiy funksiyasini yanada kuchaytirmoqda.
Muzeyda maktab o‘quvchilari, talabalar va keng jamoatchilik uchun ma’ruzalar, ochiq darslar, tematik ko‘rgazmalar tashkil etilmoqda. Bu tadbirlar yosh avlodda tarixiy xotira va milliy o‘zlikni anglash tuyg‘usini mustahkamlashga xizmat qilmoqda.
Istiqbollar va xulosalar
Zamonaviy muzeyshunoslik talablaridan kelib chiqib, Termiz arxeologiya muzeyida olib borilayotgan ishlar Yangi O‘zbekiston muzeylari rivojida muhim o‘rin tutadi. Muzey faoliyatida ilmiylik, ochiqlik va innovatsion yondashuvlarning uyg‘unlashuvi uning nafaqat hududiy, balki respublika miqyosidagi ahamiyatini oshirmoqda.
Termiz arxeologiya muzeyi faoliyati misolida shuni ko‘rish mumkinki, zamonaviy muzeyshunoslik tamoyillari Yangi O‘zbekiston muzeylarida tobora kengroq joriy etilmoqda. Kelgusida quyidagi yo‘nalishlar muhim istiqbol sifatida namoyon bo‘ladi:
- virtual va raqamli ko‘rgazmalarni kengaytirish;
- xorijiy muzeylar bilan ilmiy va ekspozitsion hamkorlikni kuchaytirish;
- muzeylarni hududiy turizm markazlariga aylantirish;
- yosh mutaxassislarni zamonaviy muzeyshunoslik asosida tayyorlash.
Xulosa qilib aytganda, Termiz arxeologiya muzeyi Yangi O‘zbekiston davrida zamonaviy muzeyshunoslik nazariyasi va amaliyotini uyg‘unlashtirgan holda milliy madaniy merosni asrash va targ‘ib etishda muhim rol o‘ynamoqda. Bu tajriba respublikaning boshqa muzeylari uchun ham namuna bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
- Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008.
- Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – Toshkent, 2021.
- Saidov A.X. Muzeyshunoslik asoslari. – Toshkent: Fan, 2015.
- O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining madaniy meros va muzeylar faoliyatiga oid qaror va farmonlari.
- Termiz arxeologiya muzeyi fond va ilmiy hisobot materiallari.